Gdy zbliża się południe, u wielu osób pojawia się znajomy spadek energii i charakterystyczne burczenie w brzuchu. Często wydaje się nam, że to żołądek głośno domaga się jedzenia, wysyłając sygnały o pustce. W praktyce jednak ten narząd pełni funkcję wykonawczą, a nie decyzyjną. Prawdziwe centrum dowodzenia głodem znajduje się znacznie wyżej, w skomplikowanej strukturze mózgu zwanej podwzgórzem.
Komunikacja na linii żołądkiem a mózgiem
Organizm nieustannie monitoruje stan swoich zasobów energetycznych. Kiedy poziom glukozy we krwi zaczyna spadać, a żołądek opróżnia się po ostatnim posiłku, do gry wchodzi grelina. To główny hormon pobudzający apetyt, produkowany głównie przez komórki żołądka. Gdy narząd ten jest pusty, ściany żołądka rozciągają się w znacznie mniejszym stopniu, co stanowi sygnał do intensywnej produkcji greliny.
Cząsteczki tego hormonu wraz z krwią wędrują do mózgu, przekraczając barierę krew-mózg. Tam łączą się ze specyficznymi receptorami w podwzgórzu. To moment, w którym biologia przekształca się w świadome odczucie: pojawia się myśl o jedzeniu, spadek koncentracji, a czasem rozdrażnienie. Co ciekawe, badania neurobiologiczne pokazują, że poziom greliny drastycznie rośnie przed naszymi stałymi porami posiłków. Oznacza to, że zegar biologiczny potrafi przewidzieć, kiedy zazwyczaj jemy, i odpowiednio wcześniej przygotowuje organizm, podkręcając apetyt.
Dlaczego sam żołądek to za mało?
Gdyby głód zależał wyłącznie od tego, czy żołądek jest pusty, jadalibyśmy tylko wtedy, gdy faktycznie brakuje nam energii. Każdy, kto zjadł duży obiad, a chwilę później poczuł ochotę na deser, wie, że tak to nie działa. W regulacji łaknienia bierze udział cały sztab innych substancji chemicznych.
Kontrapunktem dla greliny jest leptyna, nazywana hormonem sytości. Jest produkowana przez tkankę tłuszczową. Wraz ze wzrostem zgromadzonych zapasów energii, rośnie poziom leptyny we krwi, która informuje mózg, że zasoby są wystarczające i nie trzeba już sięgać po lodówkę. Niestety, w przypadku częstego podjadania i procesów zapalnych w organizmie może dojść do sytuacji, w której mózg przestaje poprawnie reagować na leptynę. Powstaje wtedy zjawisko oporności, przez co człowiek może mieć pełny żołnek, a mózg nadal wysyła sygnały o braku pożywienia.
Czynniki spoza układu hormonalnego
Decyzja o tym, że jesteśmy głodni, rzadko zapada wyłącznie w oparciu o czysty bilans kaloryczny. Ogromną rolę odgrywa układ nagrody. Zapach świeżego pieczywa czy widok reklamy ulubionej pizzy potrafią aktywować wydzielanie dopaminy, czyli neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za przyjemność i motywację. W takiej sytuacji mózg domaga się jedzenia nie dlatego, że komórki ciała cierpią z niedoboru energii, ale dlatego, że spodziewa się zastrzyku dobrego samopoczucia.
Do tego dochodzą czynniki społeczne i środowiskowe. Pora dnia, obecność innych ludzi przy stole czy nawyki wypracowane przez lata sprawiają, że odczuwamy głód mechaniczny lub psychiczny. Organizm ludzki ewoluował w warunkach stałego zagrożenia niedoborem żywności, dlatego mechanizmy zachęcające do jedzenia są znacznie silniejsze i lepiej rozwinięte niż te, które mają nas przed przejedzeniem. Zrozumienie, jak skomplikowana sieć sygnałów decyduje o kolejnym posiłku, pozwala inaczej spojrzeć na codzienne wybory żywieniowe i napędzający je apetyt.
