Gdy rzucasz okiem na klasyczną mapę świata wiszącą w klasie szkolnej albo włączasz nawigację w telefonie, widzisz planetę, która wydaje się całkowicie znajoma. Ameryki są na swoim miejscu, Europa dumnie góruje w centrum, a wielka, mroźna Grenlandia wygląda na gigantyczną wyspę dorównującą rozmiarami całej Afryce. Jest w tym jednak potężny haczyk, ponieważ ten obraz nie ma niemal nic wspólnego z rzeczywistością.
Przeniesienie trójwymiarowej, kulistej Ziemi na idealnie płaski arkusz papieru lub ekran komputera przypomina próbę idealnego rozprostowania skórki od pomarańczy na stole. Nie da się tego zrobić bez rozerwania jej, rozciągnięcia albo zniekształcenia. Kartografowie od stuleci muszą iść na kompromisy, decydując, co poświęcić: zachowanie poprawnych kształtów, odległości czy faktycznych powierzchni lądów. Najpopularniejsze wyobrażenie świata, z którym obcujemy na co dzień, opiera się na rozwiązaniu zaproponowanym w 1569 roku przez flamandzkiego geografę Gerarda Merkatora.
Narzędzie dla marynarzy, które oszukało nasze głowy
Gerard Merkator nie próbował stworzyć idealnego portretu Ziemi do celów edukacyjnych. Jego słynne odwzorowanie miało zupełnie inne zadanie – pomóc marynarzom w bezpiecznej nawigacji po oceanach. W tamtych czasach żeglarze potrzebowali mapy, na której kurs wyznaczony prostą linią pozwalałby bezbłędnie płynąć do celu, zachowując stały kąt względem południków. Osiągnięto to kosztem gigantycznej ceny geometrycznej.
W rzucie Merkatora im dalej dany obszar znajduje się od równika, tym mocniej zostaje rozciągnięty w pionie i poziomie. Ponieważ siatka kartograficzna musi zachować prostokątny kształt, lądy leżące w pobliżu biegunów puchną do absurdalnych rozmiarów, podczas gdy państwa leżące blisko równika kurczą się i tracą swoje naturalne proporcje. Z tego powodu w świadomości milionów ludzi zakorzeniła się wizja planety, w której północna półkula dominuje pod każdym względem.
Gdy wyspa staje się mniejsza od kontynentu
Najlepszym dowodem na tę skalę zniekształceń jest słynne porównanie Grenlandii z Afryką. Na standardowej mapie świata obie te landmasy wyglądają na niemal identyczne pod względem powierzchni. W rzeczywistości Afryka ma powierzchnię około 30 milionów kilometrów kwadratowych, podczas gdy Grenlandija zajmuje skromne 2,16 miliona kilometrów kwadratowych. Oznacza to, że afrykański kontynent jest w rzeczywistości około 14 razy większy od grenlandzkiej wyspy. Na mapie Merkatora Grenlandija została powiększona o ponad 70 procent względem jej faktycznych gabaratów.
Podobnie rzecz ma się z innymi państwami i regionami. Rosja, Kanada czy kraje skandynawskie wyglądają na gigantyczne potęgi przestrzenne, podczas gdy Brazylia, Indie czy cała Afryka są optycznie pomniejszane. Gdyby przemieścić poszczególne państwa za pomocą narzędzi pokazujących ich prawdziwą skalę, nagle okazałoby się, że Europa jest mniejsza niż mogłoby się wydawać, a potężna Rosja po zbliżeniu do równika gwałtownie traci swoje gigantyczne rozmiary.
Skoro to fikcja, dlaczego wciąż jej używamy?
Skoro ludzkość od dawna wie o tych niedoskonałościach, dlaczego w szkolnych podręcznikach i na popularnych portalach internetowych wciąż królują mapy oparte na pomysłach szesnastowiecznego kartografa? Odpowiedź tkwi w przyzwyczajeniu oraz architekturze współczesnych technologii. Mapy cyfrowe w internecie, w tym popularne serwisy nawigacyjne, przez lata opierały się na zmodyfikowanej wersji rzutu Merkatora ze względu na wygodę obliczeniową i łatwość wyświetlania siatki w postaci kwadratowych kafelków.
Świat, który widzimy na co dzień, jest więc kompromisem między wygodą matematyczną a historyczną tradycją. Świadomość tych mechanizmów pozwala jednak zupełnie inaczej spojrzeć na globus i zrozumieć, że płaskie mapy to jedynie umowne schematy, które zamiast wiernej rzeczywistości pokazują nam wycinek dawnych wyobrażeń o potędze i przestrzeni.
