Gdy tłumaczysz dosłownie z angielskiego na polski zdanie *it’s raining cats and dogs*, zamiast ulewnej deszczowej ulewy widzisz spadające z nieba koty i psy. W drugą stronę działa to równie osobliwie – Anglik, słysząc o osobie, która ma *wszystkie garneczki w domu poukładane*, prawdopodobnie rozejrzy się za kuchnią. Różne języki operują zupełnie innymi kluczami myślowymi, co sprawia, że to, co w jednym systemie komunikacji jest oczywistym i eleganckim skrótem myślowym, w innym brzmi jak czysty absurd.
Jak mózg ubiera myśli w słowa
Język nie jest tylko przezroczystą szybą, przez którą oglądamy rzeczywistość. To raczej zestaw barwnych filtrów, które decydują o tym, na co zwracamy uwagę. Badania z zakresu psycholingwistyki pokazują, że struktura danego języka aktywnie kształtuje nasze nawyki myślowe. Przykładowo, społeczności posługujące się językami opartymi na kierunkach świata zamiast na pojęciach lewo-prawo, potrafią bezbłędnie wskazać północ nawet w zamkniętym pomieszczeniu bez okien. Dla nich zdanie odnoszące się do przestrzeni brzmi naturalnie, podczas gdy dla nas jest całkowicie abstrakcyjne.
Kiedy próbujemy przenieść te specyficzne kalki myślowe do innej mowy, zgrzyt jest nieunikniony. To tak, jakby próbować wcisnąć wtyczkę od czajnika do gniazdka telefonicznego – teoretycznie obie rzeczy należą do elektryczności, ale fizyka systemu na to nie pozwala.
Idiomy, czyli pułapki dosłownego tłumaczenia
Największym źródłem językowego absurdu są idiomy. Są to zwroty, których znaczenia nie da się wywnioskować ze znaczenia poszczególnych słów. W polszczyźnie *mydlić oczy* to celowe wprowadzanie kogoś w błąd. Brzmi znajomo, bo używamy tego na co dzień. Jednak dla obcokrajowca wizualizacja osoby, która bierze mydło i pociera nim gałki oczne rozmówcy, jest co najmniej niepokojąca.
Z kolei w języku niderlandzkim na określenie kogoś, kto ma szalone pomysły, używa się sformułowania o *małpach w piecu*. W fińskim z kolei brakowało odpowiednika słynnego angielskiego *cool*, więc zamiast tego mówi się dosłownie, że coś jest *zimne jak ryba*. Kiedy zestawimy te zwroty obok siebie bez kontekstu kulturowego, okazuje się, że ludzkość wymyśliła całą masę barwnych, ale całkowicie nielogicznych konstrukcji.
Dlaczego struktura gramatyczna potrafi brzmieć śmiesznie
Nie chodzi jednak wyłącznie o przenośnie. Nawet proste operacje gramatyczne potrafią diametralnie zmienić odbiór komunikatu. W językach romańskich, takich jak francuski czy włoski, przedmioty martwe posiadają płeć biologiczną – krzesło może być żeńskie, a stół męski. Dla Polaka, który ma w zanadrzu trzy rodzaje w liczbie pojedynczej i skomplikowany system końcówek, brzmi to znajomo, ale już dla rodowitego użytkownika języka angielskiego, gdzie wszystko jest neutralne, przypisywanie krzesłu cech żeńskich bywa źródłem lekkiego rozbawienia.
Warto też spojrzeć na stopień skondensowania informacji. Język niemiecki słynie z tasiemcowych rzeczowników złożonych. Słowo takie jak *Kugelschreiber* (długopis, dosłownie: pisak kulkowy) budzi uśmiech, ale konstrukcje tworzone na poczekaniu potrafią osiągnąć rozmiar małego zdania. Z kolei w językach azjatyckich, takich jak mandaryński, kluczową rolę odgrywają tony. Ta sama sylaba wypowiedziana z inną intonacją oznacza zupełnie coś innego, co dla ucha Europejczyka przyzwyczajonego do melodii zdania brzmi czasem jak przypadkowy ciąg dźwięków.
Kultura, która stoi za słownikami
Za każdym naturalnie brzmiącym zwrotem stoi historia danej społeczności, jej klimat, zagrożenia i codzienne nawyki. Eskimosi posiadają wiele określeń na śnieg, ponieważ ich przetrwanie zależało od rozróżnienia jego struktury. Dla mieszkańca równikowej Afryki te same podziałowe niuanse brzmiałyby absurdalnie, podobnie jak dla nas podziały na odcienie piasku na pustyni, które Nomads potrafią bezbłędnie nazwać jednym słowem.
Kiedy więc następnym razem natkniesz się na zwrot, który w obcym języku wydaje się komiczny lub nielogiczny, pamiętaj, że to nie wada systemu, a jedynie dowód na to, jak różnie ludzkie umysły potrafią opisywać tę samą, wspólną rzeczywistość.
